Szanowni Państwo!

Zarząd Oddziału Toruńskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w 2026 roku zaprosił do wzięcia udziału w sesji naukowej zatytułowanej Sztuka Torunia.

W 2027 roku przypada 80. rocznica powstania toruńskiego oddziału SHS, co postanowiliśmy uczcić organizując w 2026 roku sesję naukową poświęconą szeroko rozumianej sztuce i kulturze Torunia, a w roku jubileuszowym wydaniem materiałów z tej konferencji.

Badania nad dziejami grodu Kopernika w ostatnich dziesięcioleciach rozwinęły się bardzo dynamicznie dzięki wysiłkowi przedstawicieli różnych dyscyplin humanistycznych, działalności naukowej, konferencyjnej oraz wydawniczej naszego Stowarzyszenia, pracowników Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i innych ośrodków badawczych. Znaczący wpływ na pogłębienie wiedzy miały także intensywnie prowadzone prace konserwatorskie w ramach inicjatyw właścicieli zabytkowych budynków oraz programów unijnych Toruńska Starówka – ochrona i konserwacja dziedzictwa kulturowego UNESCO (etap I 2008-2014, etap II 2014-2020), a ostatnio 7 cudów Torunia – szlak po unikatowych zabytkach na obszarze UNESCO (2025-2029). Wszystkie prace renowacyjne są poprzedzane dogłębnymi studiami historyczno-artystycznymi, często z udziałem członków OT SHS. W trakcie realizacji zadań prowadzone są interdyscyplinarne konsultacje a wyniki badań i najnowsze odkrycia prezentujemy także w naszych publikacjach (Skarby kościołów Torunia, 7 tomów; ostatnio: Dzieje i skarby kościoła św. Jakuba w Toruniu – nowe rozpoznanie (2023); Zabytki Toruńskie Młodszego Pokolenia, 20 tomów).

Organizowana konferencja jest jednym ze wstępnych etapów przygotowania do opracowania nowej, zaktualizowanej syntezy dziejów sztuki Torunia.

W XX i XXI wieku powstały już dwukrotnie książki poświęcone historii sztuki Torunia. Są to następujące prace: Gwido Chmarzyński, Sztuka w Toruniu. Zarys dziejów, [w:] Dzieje Torunia. Praca zbiorowa z okazji 700-lecia miasta, red. Kazimierz Tymieniecki, Toruń 1933, s. 469-544; reedycja: Gwido Chmarzyński i jego dzieło „Sztuka w Toruniu”,  red. Emanuel Okoń, Toruń 2014; Anna Błażejewska, Katarzyna Kluczwajd, Bogusław Mansfeld, Elżbieta Pilecka, Jacek Tylicki, Dzieje Sztuki Torunia, Toruń 2009. Najnowsze odkrycia zabytków, prace konserwatorskie oraz dynamiczny rozwój badań nad sztuką miasta i regionu, a także sztuką polską i europejską spowodowały w wielu zakresach dezaktualizację wyników publikowanych badań. Stawiają też wymóg i stwarzają możliwości opracowania dziejów twórczości artystycznej Torunia w nowym ujęciu.

Sesja ma charakter rozpoznania zagadnień związanych ze sztuką i kulturą Torunia w studiach współczesnych badaczy w Polsce i za granicą w związku z planowaną nową syntezą. Z tego powodu preferowaliśmy ujęcia syntetyczne, całościowe, mogące stanowić zalążek lub podstawę przyszłych badań i opracowań związanych z zamiarem publikacji rocznicowej w 2033 roku. Zależało nam również na ujęciach ukazujących sztukę w Toruniu na tle ogólnopolskim i europejskim. Zachęcaliśmy także do przygotowywania opracowań szczegółowych zagadnień, reinterpretacji istniejących koncepcji, relacji z najnowszych odkryć naukowych w związku z badaniami archeologicznymi, archiwistycznymi, historycznymi, historyczno-artystycznymi oraz konserwatorskimi.

Zaproponowaliśmy następujące ramowe zakresy badawcze dotyczące terenów miasta w obecnych granicach:

• Sztuka w Toruniu w czasach średniowiecza, nowożytności i współczesnych;
• Sztuka w kręgu zakonu krzyżackiego (1233-1454), w czasach przynależności do Rzeczypospolitej (1454-1793), Królestwa Prus (1793-1806), Księstwa Warszawskiego (1807-1815), w czasach zaboru pruskiego (1815-1920) oraz przynależności do Polski (po 1920).
• Sztuka w Toruniu w kontekście życia religijnego miasta, m.in. w kręgu wyznania katolickiego i wyznań reformowanych, prawosławia oraz judaizmu.
• Sztuka powstająca w Toruniu w kręgu zakonów, m.in.: krzyżackiego, franciszkańskiego, dominikańskiego, cysterek-benedyktynek, jezuitów, reformatów, redemptorystów.
• Związki artystyczne, kulturalne i religijne Torunia z innymi ośrodkami miejskimi i regionami Prus, Rzeczypospolitej, ośrodkami zagranicznymi, centrami wyznań reformowanych;
• Związki sztuki Torunia ze sztuką europejską (m.in. Czechy, Niderlandy, Niemcy);
• Wpływ sztuki Torunia na inne ośrodki twórczości artystycznej;
• Sztuka Torunia po II wojnie światowej, wpływ artystów pochodzących z Wilna, Lwowa oraz innych ośrodków miejskich w Polsce na rozwój kształcenia artystycznego i sztukę w Toruniu;
• Toruńskie środowisko artystyczne;
• Wyroby toruńskich cechów rzemieślniczych;
• Rozwój terytorialny miasta;
• Toruń nieistniejący. Badania dotyczące m.in. rekonstrukcji dawnej zabudowy miasta utraconej w wyniku naturalnych procesów niszczenia i braku zabiegów konserwatorskich (np. rozebranie kościoła pw. św. Mikołaja, 1834), działań wojennych (np. III wojna północna, 1703), polityki władz (np. pruskich w czasach tworzenia twierdzy Toruń, współczesne rozbiórki budowli);
• Ikonografia Torunia; wydarzenia historyczne w Toruniu w sztuce;
• Ochrona dziedzictwa kulturowego Torunia;
• Zbiory artystyczne w instytucjach kultury Torunia oraz kolekcjach prywatnych. Dzieła sztuki związane z Toruniem w kolekcjach zlokalizowanych poza miastem.

Komitet organizacyjny sesji: Zarząd OT SHS – dr Alicja Saar-Kozłowska – prezes; dr hab. Piotr Birecki, prof. UMK – zastępca prezesa, Sławomir Szczerbiński – skarbnik, Magdalena Białkowska-Stenka – sekretarz; członkinie: Milena Hübner, Teresa Tylicka, Małgorzata Wawrzak.

Sztuka Torunia

Sesja Oddziału Toruńskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki

Toruń 5-6 XI 2026

Współpraca
Centrum Sztuki Współczesnej „Znaki Czasu” w Toruniu

Miejsce obrad:
Sala kinowa Centrum Sztuki Współczesnej „Znaki Czasu”, ul. Wały Generała Władysława Sikorskiego 13 w Toruniu

Program sesji

Czwartek 5 XI 2026

10.00 rozpoczęcie obrad

Powitanie

• Alicja Saar-Kozłowska Prezes Oddziału Toruńskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki
• Anna Zekin-Kompanowska Dyrektor Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu

Średniowiecze

10.20-10.40 Marcin Sumowski (Katedra Historii Nowożytnej i Edytorstwa Źródeł, Instytut Historii i Archiwistyki, Wydział Nauk Historycznych UMK w Toruniu)
„Gerete besehnn, befunden unnd beschrebenn”. Wyposażenie późnośredniowiecznych kościołów toruńskich w źródłach pisanych

10.40-11.00 Wiktor Binnebesel (Katedra Zabytkoznawstwa i Muzealnictwa, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Malarze i rzeźbiarze późnośredniowiecznego Torunia w świetle źródeł pisanych

11.00-11.20 Michał Kurkowski (Muzeum Zamkowe w Malborku; Oddział Toruński SHS)
Malowidła z kaplicy Ogrójcowej przy kościele pw. św. Jakuba Apostoła w Toruniu 

11.20-11.40 Kazimierz Pospieszny (Muzeum im. Michała Drzymały w Miasteczku Krajeńskim – w organizacji; Oddział Poznański SHS)
Architektura zamku konwentualnego w Toruniu, odsłony budowy i rozbudowy w XIII – XIV w. – kościół, wieża i kapitularz 

11.40-12.00 dyskusja

12.00-12.20 przerwa kawowa

Nowożytność

12.20-12.40 Piotr Birecki (Katedra Zabytkoznawstwa i Muzealnictwa, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Ikonograficzne źródła malowideł nowożytnych z kościoła św. Jakuba w Toruniu

12.40-13.00 Alicja Saar-Kozłowska (Katedra Zabytkoznawstwa i Muzealnictwa, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Kim był autor pomnika grobowego Anny Wazówny? Główne kierunki poszukiwań

13.00-13.20 Katarzyna Bucław (Muzeum Diecezjalne w Toruniu)
Splendor toruńskich świątyń. Nowe rozpoznanie i stan badań nad nowożytnymi szatami liturgicznymi w kościołach Torunia

13.20-13.40 Paulina Piotrowska-Górzkowska (Instytut Sztuk Pięknych, Wydział Sztuki UWM w Olsztynie; Oddział Toruński SHS)
Twórczość Karola Magierskiego w świetle nowych badań nad toruńskim złotnictwem XVIII wieku 

13.40-14.00 Alicja Sumowska (Dział Historii i Dziejów Miasta Torunia, Muzeum Historii Torunia, Muzeum Okręgowe w Toruniu)
Pieczęcie toruńskich cechów rzemieślniczych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu 

14.00-14.20 dyskusja

14.20-15.40 przerwa obiadowa

15.40-16.00 Hubert Słubik
Stolarstwo artystyczne Torunia od końca XVII do końca wieku XVIII w świetle najnowszych badań

16.00-16.20 Małgorzata Wawrzak (Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Kunstkamera w bibliotece Gimnazjum Akademickiego w Toruniu (1594). Pierwsze założenie protomuzealne na ziemiach Rzeczpospolitej

16.20-16.40 Franciszek Skibiński (Katedra Zabytkoznawstwa i Muzealnictwa, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu)
Podróże edukacyjne a kształtowanie się kultury wizualnej toruńskich elit około 1600 roku

16.40-17.00 Marta Tatiana Małkus (Muzeum Okręgowe w Lesznie; Oddział Wielkopolski SHS)
Dialog między Wschową a Toruniem w świetle mowy pogrzebowej Die Schönheit in der Asche wygłoszonej po śmierci Barbary Theodory Bergemann (1689–1710) 

17.00-17.20 Katarzyna Lewandowska (Wydział Teologiczny, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu)
Przestrzeń sakralna redemptorystów w Toruniu – funkcja, symbolika, estetyka 

17.20-17.30 Maria Śliwińska (Międzynarodowe Centrum Zarządzania Informacją, Toruń)
Toruńskie zabytki i środowisko artystyczne w dostępnych online portalach Stowarzyszenia Międzynarodowe Centrum Zarządzania Informacją (komunikat) 

17.30-17.50 dyskusja

18.00 Spotkanie towarzyskie w Bibliotece / Czytelni im. Sömmerringów CSW (parter)

Piątek 6 XI 2026

Współczesność

9.30-9.50 Anna Zofia Lamers (Fundacja Kosmos w Toruniu)
Twierdza Toruń – największy zabytek miasta poza obszarem UNESCO. Wartości architektoniczne, krajobrazowe i wyzwania ochrony XIX-wiecznego zespołu fortyfikacji (komunikat)

9.50-10.00 Sławomir Majoch (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie; Oddział Toruński SHS)
Ritter von Thorn. Toruń w życiu i twórczości George’a Grosza (1893-1959) 

10.00-10.20 Przemysław Waszak (Katedra Historii Sztuki i Kultury, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Rzeźby Wojciecha Aleksandra Durka oraz Ignacego Zelka w kościele św. Katarzyny w Toruniu w kontekście sztuki dawnej 

10.20-10.40 Milena Hübner (Katedra Zabytkoznawstwa i Muzealnictwa, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Jubileuszowa Wystawa Sztuki i Rzemiosł Toruń współczesny (1933) – recepcja wydarzenia w polskiej prasie 

10.40-11.00 dyskusja

11.00-11.20 przerwa kawowa

11.20-11.40 Małgorzata Geron (Katedra Historii Sztuki Nowoczesnej i Pozaeuropejskiej, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu)
Grupa Toruńska w kontekście innych grup artystycznych w Polsce powstałych po wystawie „Arsenał 1955”

11.40-12.00 Katarzyna Kita (Muzeum Zamkowe w Malborku)
Wojciech Jakubowski – mistrz grafiki jako jubiler i bursztynnik 

12.00-12.20 Anna Maria Leśniewska-Zagrodzka (Wydział Operatorski, Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi; Oddział Warszawski SHS)
Maciej Szańkowski: rzeźba jako kreacja przestrzeni społecznej i manifest Karty Łagowskiej z 1974 roku  

12.20-12.40 Ewa Sobczyk (Katedra Edukacji Wizualnej i Badań nad Sztuką, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu)
„Pragnienie kontaktu”. O praktyce posthumanistycznej w twórczości Liliany Zeic 

12.40-13.00 Elżbieta Hudzik (Gabinet Zbiorów Graficznych, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu)
Kolorowy świat baśni w czasach PRL. Projekty scenografii autorstwa Zdzisława Kulikowskiego zrealizowane dla Państwowego Teatru Lalki i Aktora „Baj Pomorski” w Toruniu 

13.00-13.20 dyskusja

13.20-14.40 przerwa obiadowa

14.40-15.00 Iwona Grodź
Niewidzialne dziedzictwo. Toruńskie środowisko artystyczne w polskim filmie dokumentalnym 

15.00-15.20 Katarzyna Kluczwajd (Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Miasto niezaistniałe – nowa perspektywa badawcza: historia wizji i suma starań 

15.20-15.40 Marek Wieczorek (Międzynarodowe Centrum Zarządzania Informacją, Toruń)
Gdzie podziała się ta ulica? Nazwy ulic i numeracja budynków jako zapis przemian Torunia

15.40-16.00 Piotr Kożurno (Międzynarodowe Centrum Zarządzania Informacją, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Budynek Apteki Radzieckiej przy ul Szerokiej 27 w Toruniu 

16.00-16.20 dyskusja

16.20-16.40 przerwa kawowa

16.40-17.00 Lidia Gerc (Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Historia budynku przy ul. Szerokiej 14 w Toruniu  

17.00-17.20 Emilia Ziółkowska-Ganc (Katedra Historii Sztuki XX w. w Europie Środkowej i na Emigracji, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego, Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu)
Reklama świetlna jako element nieistniejącego krajobrazu Torunia

17.20-17.40 Katarzyna Kluczwajd (Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu; Oddział Toruński SHS)
Michał Pszczółkowski (Zakład Teorii i Historii Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku; Oddział Toruński SHS)
Dwa stulecia w cieniu gotyku: projekt badawczo-edukacyjny „Zabytki toruńskie młodszego pokolenia”

17.40-18.00 dyskusja

18.00 zakończenie obrad